AMINU ALA: Yabo ga Jagoran Mawaƙin Sufi, Na Magaji Galadima Abdullahi
Shekaru da yawa, na kasance cikin makarantar tunani wadda ta riƙe kiɗa da waƙoƙin sarautar gargajiya ta Hausa, al’adar Narambada da takwarorinsa a matsayin mafi girman abin da ya shafi tarihin adabi da kiɗa. A cikin wannan tunanin, na yi watsi da yawancin mawakan zamani, ciki har da Aminu Ala, a matsayin “masu bugun piano” kawai waɗanda ke rera waƙa cikin Hausa ba tare da zurfin, horo, ko ruhin fasaha na mawakan gargajiya ba.
Sai da nacewa cikin natsuwa ta Dr. Ibrahim Sheme, mutum mai basirar adabi mai yawan gaske ya ƙalubalanci wannan waƙar da aka gina a cikinta da kuma canza ta. Ya aiko min da waƙoƙi biyar na Ala kuma kawai ya ce in saurara. Na yi haka ba tare da son rai ba. Abin da na fuskanta ya tilasta mini cin kek ɗin.
Ban gano wani mai nishadantarwa na yau da kullun ba, amma ƙwararren masanin adabi ne wanda ke zaune a wata duniyar fasaha ta musamman. Aminu Ala yana da murya mai ƙarfi da iko da kuma iyawa ta musamman ta ƙirƙirar yanayi mai daɗi. Yana haɗa kalmomi zuwa waƙoƙi masu kyau da ban sha’awa tare da ƙwarewa wanda ya sanya shi cikin aji na kansa a tsakanin manyan mutane na baya da kuma mafi kyawun tsararraki na yanzu.
Salon sa na musamman ne: ya samo asali ne daga fahimtar Hausa, amma kuma yana da zamani a yadda yake bayyana; yana da zurfi a tunani, amma yana da sauƙin samu; kiɗa, amma kuma yana da fasahar adabi. A cikinsa, kiɗa da waƙa suna zama abokan tarayya marasa rabuwa.
Bayan fasaha, ƙaddara ta haɗa mu a matsayin masu goyon bayan Mai Martaba Sarkin Kano, Alhaji Aminu Ado Bayero. A cikin wannan manufa ta haɗin gwiwa, Ala ya nuna irin wannan daidaito, aminci, da jarumtaka da ke nuna aikinsa na ƙirƙira. Don wannan goyon baya mai ƙarfi, ina nuna godiyata ba tare da katsewa ba.
Wataƙila abin da ya sa Aminu Ala ya zama abin sha’awa ga duk wanda ya kusanci aikinsa daga mahangar tarihin adabin Hausa shi ne cewa yana ƙalubalantar iyakokin gargajiya da muke yawan yi wa mawakan Hausa hukunci da su.
Tsawon tsararraki da yawa, mawakan kotunan Hausa na gargajiya sun mamaye wani matsayi na musamman a cikin tunanin al’adunmu. Waƙoƙinsu ba wai kawai nishaɗi ba ne. Cibiyar adabi ce ta baki, rubuce-rubuce na tarihi, sharhin zamantakewa, sadarwa ta siyasa da kiyaye al’adu. Waƙoƙinsu suna ɗauke da nauyin al’ummominsu, kuma sau da yawa ana bambanta waƙoƙinsu ta hanyar yabo mai zurfi, misalai da aka gina a hankali, nassoshi na tarihi, maganganun karin magana, ambato da kuma ƙwarewar harshen Hausa ta musamman.
Irin su Narambada l, Jankidi, Dandawo, Faru, Dan-sodangi, Maidaji, Abdurrahman Sarkin kitson Kano da makamantansu sun wakilci wata al’ada ta fasaha wadda mai wasan kwaikwayo shi ma mawaki ne, masanin tarihi, mai lura da zamantakewa da kuma mai kula da tunawa da juna. Wakokinsu galibi suna da tsari na adabi mai kyau, wanda ke buƙatar sauraro da kuma fahimtar al’adun da ke cikin kalmominsu. Suna kare sarakunan da ke kula da su da kishi, suna sanya musu rigunan aro, suna yabon su zuwa sama sau da yawa a cikin yabo mai girma kuma sau da yawa suna wulakanta abokan hamayyarsu da kuma ‘yan sarakunan da ke fafatawa da su a cikin wani yanayi mai ban tsoro da kuma na kyauta.
Da wannan mummunan tarihi ne na fara tantance mawakan Hausa na zamani. Amma kuskurena shi ne in ɗauka cewa za a iya auna ƙwarewar fasaha ne kawai ta hanyar yadda mai yin wasan kwaikwayo na zamani ya kwaikwayi al’adun gargajiya.
Aminu Ala ya taimaka min na fahimci cewa wakokin Hausa za su iya bunƙasa ba tare da sun bar asalin adabinsu ba. Ya nuna cewa shirye-shiryen kiɗa na zamani da kayan kida na zamani ba lallai ne su rage ingancin fasaha da fasaha na waƙoƙin Hausa ba. Kayan kida na iya canzawa, sautin na iya samun wani hali daban, kuma yanayin wasan kwaikwayo na iya bambanta gaba ɗaya, amma waƙar na iya ci gaba da zama mai buƙatar ilimi, tushen al’adu da kuma jan hankali.
Wannan, a gare ni, yana ɗaya daga cikin muhimman gudummawar da Ala ta bayar.
Abin da ya bambanta Aminu Ala ba wai kawai iyawarsa ta rera waƙa mai kyau a cikin harshen Hausa ba ne. Akwai mutane da yawa da za su iya rera waƙa, kuma akwai da yawa waɗanda za su iya rubuta waƙoƙi. Abin da ya fi rikitarwa shi ne ikon gina cikakkiyar gogewa ta waƙa ta hanyar kiɗa.
Ala ta fahimci cewa kalmomi suna da tsarin gini. Suna da nauyi, tsari, tsari, yanayin motsin rai da kuma alaƙar al’adu. Sanya kalma a wuri na iya canza ma’anar sashe gaba ɗaya, yayin da furucin da aka tsara da kyau zai iya isar da tunani da yawa ba tare da ya zama mai rikitarwa ba.
Tsarinsa na rubuta waƙa yana nuna fahimtar alaƙar da ke tsakanin ƙamus, zane-zane, ƙamus da ma’ana. Ba wai kawai yana haɗa kyawawan kalaman Hausa don samar da sautuka masu daɗi ba. Ƙarfin fasaharsa ya ta’allaka ne akan yadda aka tsara harshe don ɗaukar ra’ayi, tayar da motsin rai da kuma kafa yanayi.
Ɗaya daga cikin abubuwan ban sha’awa na waƙar baka ta Hausa shine iyawarta ta sadarwa mai faɗi. Furuci ɗaya na iya ɗaukar ma’ana ta zahiri yayin da a lokaci guda yake ba da shawara kan darasin ɗabi’a, lura da zamantakewa, nassoshi na tarihi ko suka kai tsaye. Mafi kyawun masu aiki sun fahimci yadda za su yi amfani da wannan wadatar ba tare da gajiyar da mai sauraro da bayanai marasa amfani ba.
Wannan muhimmin bangare ne na kyawun fasahar Ala.
Ya ƙware wajen bayyana harshen Hausa, yana ba shi damar bincika harshen fiye da yadda ake amfani da shi a tattaunawa ta yau da kullun. Yana nuna fahimtar yadda harshen yake da sauƙin bayyanawa, musamman iyawarsa ta kwatanta kalmomi, alaƙa ta alama, bambanci, maimaitawa da kuma hotuna masu nuna bayyani.
Akwai kuma muhimmin bambanci tsakanin rubuta waƙoƙin da ke kama da waƙa da kuma gina waƙa wadda ke da ma’ana koda kuwa an raba ta da tsarin kiɗanta. Na biyun yana buƙatar wani matakin fahimtar adabi daban. Yana buƙatar mawaƙin ya fahimci ƙarfin kalmomin da kansa, ba kawai dacewarsu da waƙa ba.
Wannan shine matakin da na yi imani Aminu Ala ya cancanci yin nazari mai zurfi a fannin adabi.
Tattaunawa game da Aminu Ala ba za ta cika ba ba tare da an yaba wa kayan aikin da ya yi amfani da su wajen isar da fasaharsa ba: muryarsa.
Muryarsa tana da ƙarfi da iko, amma muhimmancinta ya wuce girmanta ko kuma bayyanar muryarta. Tana da hali, kasancewarta da kuma ikon ƙulla alaƙar motsin rai da mai sauraro. Tana ba waƙoƙinsa halaye masu kyau da za a iya gane su.
Akwai wani sahihanci a cikin jawabinsa. Ba ya yin kama da wanda kawai yake yin kalmomi da aka tattara don tasirin kiɗa. Akwai jin daɗin yadda yake kusantar waƙoƙinsa, kamar dai kalmomin da motsin zuciyar da ke bayansu suna cikin irin wannan ƙwarewar ƙirƙira.
Wannan alaƙar da ke tsakanin kalmar da aka rubuta ko aka rubuta da kuma fassarar muryarta tana da matuƙar muhimmanci a cikin waƙoƙin kiɗa na Hausa. Kyakkyawan waƙa na iya rasa kyawunta idan aka gabatar da ita ba tare da motsin rai mai dacewa ba, sarrafa sautin da kuma fahimtar salon magana. Akasin haka, mai yin waƙa mai hazaka zai iya ɗaukaka kyakkyawan waƙa ta hanyar yadda yake fassara ta.
Ƙarfin Ala yana cikin haɗa waɗannan abubuwan wuri ɗaya.
Furcinsa na kiɗa yana haifar da yanayi inda ake ƙarfafa mai sauraro ya mai da hankali ba kawai ga waƙar ba har ma da harshen. Kalmomin ba wai kawai fasinjoji ne a cikin tsarin kiɗan ba; suna da mahimmanci ga abin da ya faru.
Read Also:
Wataƙila shi ya sa waƙoƙinsa ke ba wa sauraro mai kyau. Mutum zai iya jin daɗin gabatar da waƙoƙin a karo na farko sannan daga baya ya koma ga kalmomin don ya fahimci tsarinsu da ma’anarsu.
Ga wanda ya shafe shekaru yana sauraron waƙoƙin gargajiya na Hausa, yana tattara rikodin da kuma shiga tattaunawa game da fa’idodin adabi na masu yin wasan kwaikwayo daban-daban, wannan ba ƙaramin abu ba ne.
Waƙar Hausa ba ta taɓa zama wata alama ta al’adu mai canzawa ba. Ta samo asali ne ta hanyar lokutta da cibiyoyi daban-daban na tarihi, muhallin zamantakewa, tsarin tallafi da tasirin kiɗa.
Al’adar fadar ta samar da nata makarantar masu wasan kwaikwayo da mawaka masu ban mamaki. Waƙoƙinsu sun nuna tsarin siyasa, zamantakewa da al’adu na zamaninsu. Yarensu, al’adun wasan kwaikwayo da abubuwan da suka fi mayar da hankali a kansu sun samo asali ne daga cibiyoyin da suke gudanar da su.
Zuriyoyi masu zuwa sun gabatar da sabbin hanyoyi, sabbin kayan kida da nau’ikan salon kida daban-daban. Wasu sun rungumi shirye-shiryen zamani, yayin da wasu suka yi ƙoƙarin kiyaye abubuwan da suka shafi tsoffin al’adu. Sakamakon haka, akwai yanayin kiɗa iri-iri wanda al’adun fasaha da dama ke rayuwa tare.
Zai zama rashin gaskiya a tunani a ce kowane mawaƙin Hausa na zamani yana da halayen adabi na ƙwararrun gargajiya. Haka kuma, ba za a yi adalci ba a kori masu wasan kwaikwayo na zamani kawai saboda waƙarsu ba ta yi daidai da al’adun mawakan fadar ba.
Tambaya mafi ma’ana ita ce ko mai zane ya ƙirƙiri wani yanayi na musamman na adabi, ko waƙoƙinsa suna da ilimin tunani, da kuma ko gudummawarsa ta faɗaɗa damar bayyana harshen Hausa.
Aminu Ala ya cancanci a duba shi ta hanyar waɗannan sharuɗɗan.
Ba zan yi jinkirin sanya shi cikin matsayi mai tsauri tare da manyan masu wasan kwaikwayo na gargajiya ba, domin kowace tsara dole ne a fahimci ta a cikin yanayin fasaha da tarihi. Duk da haka, ba ni da wata shakka wajen tabbatar da cewa Ala ta kafa asalin adabi mai launin zinare wanda ya cancanci kulawa ta musamman ta ilimi.
Hakika, aikinsa ya gabatar da wata dama mai ban sha’awa don nazarin adabi na kwatantawa: alaƙar da ke tsakanin wakokin kotunan Hausa na gargajiya da kuma waƙoƙin zamani na Hausa; sauyin harshen waƙa a tsawon tsararraki; da kuma ikon dandamalin kiɗa na zamani don ɗaukar salon adabi mai kyau.
Waɗannan ba ƙananan batutuwa ba ne. Suna magana kai tsaye game da ci gaba da makomar al’adun adabin Hausa.
Ɗaya daga cikin damuwar da nake da ita game da kiɗa da waƙoƙin Hausa shine yadda ake yin bikin masu wasan kwaikwayo ba tare da yin cikakken bayani ko yin sharhi kan gudummawar da suka bayar a fannin fasaha ba.
A wasu lokutan mukan yi saurin yaba wa mawaƙi, shirya biki ko ba da girmamawa ga mawaƙi, amma ba mu da sha’awar kiyaye ainihin waƙoƙin, duba tsarin adabin su da kuma tabbatar da matsayinsu a cikin tarihin adabin Hausa.
A nan ne cibiyoyin ilimi ke da babban nauyi.
Bai kamata a yi nazarin mawaki kamar Aminu Ala kawai a matsayin mawaƙi ko mai nishadantarwa ba. Waƙoƙinsa suna ba da kayan bincike mai zurfi daga masana harsunan Hausa, adabi, bahaushe, ilimin kiɗa da al’adu.
Akwai babban amfani wajen duba yadda yake amfani da hotuna, maganganun misalai, harshen karin magana, na’urorin magana, ci gaban jigo, maimaita waƙa da kuma alaƙar da ke tsakanin aikin murya da ma’anar adabi.
Ana iya yin nazarin ayyukansa dangane da sauyin yanayin al’adun al’ummar Hausawa da kuma yadda masu fasaha na zamani ke tattaunawa kan dangantakar da ke tsakanin al’ada da zamani.
Ina maraba da ƙoƙarin da aka yi na tsara waƙoƙinsa, adana rikodin su na asali, samar da ingantattun rubuce-rubuce na waƙoƙinsu da kuma yin nazari mai zurfi kan adabi. Irin wannan aiki zai zama mai matuƙar muhimmanci ba ga Ala kaɗai ba, har ma ga tsararrakin da za su zo nan gaba na masana adabin Hausa.
Muhimmancin wannan aikin ya wuce amincewa da mutum ɗaya. Yana game da tabbatar da cewa nasarorin ilimi da fasaha na zamaninmu ba su ɓace cikin tarin kayan tarihi na al’adun baki da na jama’a ba.
Wannan shine dalilin da ya sa taron kasa da kasa kan waƙoƙi da salon adabi na Aminu Ladan Abubakar, wanda Jami’ar Tarayya Dutsin-Ma da ke Katsina ta shirya, yake da muhimmanci musamman.
Shawarar da aka yanke na haɗa malamai, marubuta, masu suka da sauran masu sha’awar rubutu wuri ɗaya domin su binciki gudummawar da ya bayar a fannin adabi abin alfahari ne. Wannan yana nuna muhimmancin fahimtar cewa waƙoƙin wakokin Hausa na zamani sun cancanci irin wannan himmar ilimi da aka saba bayarwa ga tsarin adabi.
Ina fatan taron zai wuce bikin kuma ya shiga cikin aikin jarrabawa mai wahala amma dole. Manyan mawaka ba sa ƙara girma kawai saboda ana yaba musu. Ana tabbatar da muhimmancinsu mai ɗorewa ta hanyar ƙarfin aikinsu, zurfin hulɗar da yake jawowa da kuma ikonsa na jure wa binciken tsararraki masu zuwa.
Waƙoƙin Ala sun cancanci wannan binciken.
Nazari na kusa da kuma lura da ni game da Aminu Ala, a tsawon lokaci, ya wuce shakku na farko zuwa ga yaba wa ƙwarewarsa ta fasaha.
Kaddara ta haɗa mu wuri ɗaya ta hanyar goyon bayan da muka bai wa Mai Martaba Sarkin Kano, Alhaji Aminu Ado Bayero. A cikin wannan haɗin gwiwa, na fahimci wani ɓangare na halayensa.
Ala ya nuna jajircewa mai ƙarfi ga manufar Sarkin. Goyon bayansa ya kasance iri ɗaya, kuma ya ci gaba da dagewa a cikin yanayi da suka gwada aminci da yakinin mutane da yawa.
Ina ɗaukar wannan a matsayin muhimmin ɓangare na dangantakarmu, kuma ban ɗauke shi a matsayin wasa ba.
Abu ɗaya ne a yaba wa mutum saboda nasarorin da ya samu a sana’arsa; wani kuma shi ne a girmama shi ta hanyar abubuwan da ya gani, imani da kuma dalilai da ya jawo. Don haka godiyata ga Aminu Ala ta wuce nasarorin da ya samu a fannin kiɗa da adabi.
Ina yaba wa jarumtarsa, da daidaitonsa da kuma amincinsa. Ina kuma so in rubuta godiyata ga goyon bayan da ya ci gaba da nunawa Mai Martaba.
Waɗannan su ne halaye da nake darajawa a cikin abota da rayuwar jama’a.
Ko da yake da na yi farin ciki da kasancewa a Katsina a wannan taron, yanayi ya sa halartara ta kasance ba zai yiwu ba. Duk da haka, ina bin wannan taron da sha’awa sosai kuma ina tare da masu shirya taron, mahalarta da kuma masoyan Aminu Ala wajen bikin wani mawaki wanda gudummawarsa ta cancanci a yaba masa.
Ina fatan tattaunawar za ta zaburar da ƙarin bincike kan waƙoƙinsa da kuma ƙarfafa kiyaye gadonsa na kiɗa da adabi. Ina kuma fatan taron zai ƙarfafa tattaunawa mai faɗi game da ma’aunin da muke kimanta waƙoƙin Hausa da kuma nauyin da ke kan jami’o’inmu da cibiyoyin al’adu na rubuta nasarorin da masu adabi na zamani suka samu.
Aminu Ladan Abubakar, wanda aka fi sani da Aminu Ala, mawaki ne wanda aikinsa ya cancanci a saurara fiye da jin daɗin waƙa nan take, an duba shi fiye da jin daɗin wasan kwaikwayo kuma an kiyaye shi fiye da rayuwar tsararrakinsa.
Babban gudunmawar da ya bayar na iya zama tunatarwa cewa harshen Hausa harshe ne mai tarin damarmaki na adabi, wanda ke iya ɗaukar tunani mai zurfi, kyawawan hotuna, motsin rai masu rikitarwa da kuma yanayin waƙoƙi na musamman.
Piano na iya zama abin rakiyar waƙa, amma waƙar ce ke ba wa waƙar rai.
Ina gaishe ka, Aminu Ala. Allah ya sa muryarka ta kasance mai ƙarfi, tunaninka na kirkire-kirkire ya ci gaba da bunƙasa, kuma gudummawar da ka bayar ta adabi za ta sami kulawar da ta dace.
Magaji Galadima Abdullahi Magayakin Kano ne












