Nazari: Shin Ƴan Najeriya ba su Taɓa Zaɓen Cire Tallafin Man Fetur ba?
Daga Lawal Dahiru Mamman
Akwai wannan labarin a wata jarida ta ƙasa a shekarar 2016 game da faduwar darajar Naira a kan siyayya. An tuna da yadda a shekarar 1984, wani matashi da ke zaune a unguwar Maza-Maza da ke Legas ya iya siyan gwangwanin garri akan ₦9, “olodo” na wake akan ₦5, kwalban mai akan ₦2.20, fakitin sukari akan kobo 50, sannan ya kammala siyayya ta mako guda, ciki har da kifi, burodi, barkono, da jigilar kaya, akan kusan ₦26.20.
Mafi ƙarancin albashi a lokacin ya kasance kusan ₦125 a wata. Naira har yanzu tana da girmamawa; dala ɗaya da aka musanya da ƙasa da ₦1. Wannan ƙaramin jerin ya zama misali na ƙasa mai natsuwa na lalacewar ikon siye. Waɗanda suka rayu da ita suna mamakin abin da ya faru yayin da waɗanda ba su ji irin waɗannan labaran ba kamar tatsuniyoyi.
Amma tun kafin wannan jerin siyayya, Fela Anikulapo-Kuti ya riga ya ambaci wannan cuta. A cikin waƙarsa ta 1976 mai suna Yellow Fever, ya lissafa zazzabin da ya addabi ƙasar, ciki har da zazzabin cizon sauro, jaundice, mura sannan kuma “Zazzabin hauhawar farashi? (Ya yi kyau!)”.
A cikin wannan waƙar, fitaccen ɗan wasan Afrobeat ya ɗauki hauhawar farashi a matsayin wata cuta ta ƙasa mai ɗorewa, wadda Najeriya ta yi fama da ita tsawon tsararraki daban-daban.
Shekaru arba’in bayan jerin masu sayayya na shekarar 1984, Najeriya ta fuskanci wani mummunan yanayi na daidaita farashi. Gwamnatin Shugaba Bola Tinubu ta cire tallafin mai a watan Mayun 2023 ta kuma haɗa tagogi daban-daban na canjin kuɗi, inda ta yi amfani da Naira a cikin jawabinsa na rantsar da shugaban ƙasa mai suna “tallafin ya ɓace”.
Farashin mai ya ninka sau da yawa a martanin gaggawa ga sanarwar. Farashin mai na hukuma da na lokaci guda sun haɗu a matakai masu rauni sosai. Hauhawar farashin mai, wacce ta riga ta tashi kusan kashi 22 cikin 100 a farkon 2023, ta haura zuwa kololuwar kashi 34.8 cikin 100 a watan Disamba na 2024 a kan tsohon jerin Ma’aunin Farashin Masu Amfani (CPI).
Hauhawar farashin abinci ta kusanci ko ta wuce kashi 40 cikin 100 a maki. Bayan da Hukumar Kididdiga ta Kasa (NBS) ta sake daidaita CPI a shekarar 2025, farashin shekara-shekara ya daidaita, wanda ya kai ga tsakiyar shekaru a ƙarshen 2025. Kudaden shiga na gaske ga gidaje da yawa sun yi ƙasa sosai a wannan lokacin.
Waɗannan ba matakai ne na fasaha da ba a san su ba. Sun magance matsalolin kuɗi da suka daɗe suna tasowa. Biyan kuɗi na tallafi waɗanda suka ƙaru zuwa tiriliyan nairori kowace shekara, galibi tare da zarge-zargen rashin haske da kama manyan mutane, da kuma tsarin forex mai cike da tagogi da yawa wanda ya haifar da manyan damammaki na sasantawa yayin da yake hana ɓangarorin samun dala masu inganci.
Ganin cewa gwamnatin wannan lokacin tana fuskantar duk wani nau’in suka daga tasirin “mummunan” waɗannan manufofi, ta kuma zo da wani tsari na siyasa wanda ke gayyatar tambaya kai tsaye, kuma tambayar ita ce, shin ɗaukar su ba shi da wani nau’i na amincewa da ƙasa?
Read Also:
- Dalilin Da Ya Sa Afuwar Da Shugaba Tinubu Ya Yi Wa Wadanda Ake Zargi Da Harin Ayarin Motocinsa Ta Cancanci Yabo Na Umar Farouk Bala
- Rundunar Sojojin Ruwa Ta Kwace Man Fetur na ₦15.79m da Ake Zargin An Sace, ta Mika Buhunan Shinkafa 316 ga Hukumar Kwastam
- DSS ta Roƙi Kotun Ɗaukaka Ƙara ta Tabbatar da Hukuncin Tarar N100m a Kan SERAP Bisa Ɓata Suna
A zaben shugaban ƙasa na 2023, ‘yan takara goma sha takwas sun fafata. Sun haɗa da Christopher Imumolen na jam’iyyar Accord (AP), Hamza al-Mustapha na jam’iyyar Action Alliance (AA), Yabagi Sani na jam’iyyar Action Democratic Party (ADP), Osita Nnadi na jam’iyyar Action Peoples Party (APP), Omoyele Sowore na jam’iyyar African Action Congress (AAC), Dumebi Kachikwu na jam’iyyar African Democratic Congress (ADC), Bola Tinubu na jam’iyyar All Progressives Congress (APC), Peter Umeadi na jam’iyyar All Progressives Grand Alliance (APGA), da kuma Gimbiya Chichi Ojei na jam’iyyar Allied Peoples Movement (APM).
Sauran ‘yan takarar sune Sunday Adenuga na Jam’iyyar Boot (BP), Peter Obi na Jam’iyyar Labour (LP), Felix Osakwe na Jam’iyyar National Rescue Movement (NRM), Rabiu Kwankwaso na Jam’iyyar New Nigeria Peoples Party (NNPP), Kola Abiola na Jam’iyyar Peoples Redemption Party (PRP), Atiku Abubakar na Jam’iyyar Peoples Democratic Party (PDP), Adewole Adebayo na Jam’iyyar Social Democratic Party (SDP), Malik Ado-Ibrahim na Jam’iyyar Young Progressive Party (YPP), da kuma Daniel Nwanyanwu na Jam’iyyar Zenith Labour Party (ZLP).
Mutane uku da suka zo na daya, na biyu da na uku, Tinubu (APC, kashi 36.61 cikin 100 da kuri’u miliyan 8.79), Atiku Abubakar (PDP, kashi 29.07 cikin 100 da kuri’u miliyan 6.98) da Peter Obi (Jam’iyyar Labour (LP), kashi 25.40 cikin 100 da kuri’u miliyan 6.10), duk sun yi yakin neman zabe ne bisa ga irin wannan sauye-sauye.
Takardar sanarwar Tinubu ta yi magana game da dakatar da tallafin mai yayin da ake kare kwangilar zamantakewa da kuma mayar da hankali kan tanadi. Atiku ya yi kira da a gaggauta sake duba kudaden tallafin Premium Motor Spirit (PMS) don samar da albarkatun kuɗi kyauta da kuma kawar da karkacewar darajar musayar kuɗi ta masu shiga tsakani.
A nasa ɓangaren, Obi ya yi alƙawarin sauƙaƙa tsarin musayar kuɗi, kawo ƙarshen tsarin da ke ba da tallafi ga masu hannu da shuni, da kuma rage dogaro da kayayyakin da aka shigo da su ta hanyar amfani da su ta hanyar ƙarfafawa a cikin gida, wanda hakan zai kawo ƙarshen tsarin tallafin. Waɗannan ‘yan takara uku tare sun sami kusan kashi 91 cikin 100 na ƙuri’un da aka kaɗa.
‘Yan takarar da suka ɗauki matsaya daban-daban, musamman Omoyele Sowore na AAC, wanda ya yi jayayya kan cire tallafin kuma ya dage cewa babbar matsalar ita ce zamba a cikin tsarin, kuma, a wani babban mataki, Rabiu Kwankwaso na NNPP, wanda ya zo na huɗu da kashi 6.23 cikin ɗari, ya sami ƙananan hannun jari.
Idan aka yi la’akari da ƙa’idodin da aka gabatar, masu zaɓe, ta hanyar lissafin sakamakon da aka samu a hukumance, sun fi rinjayen Kwankwaso da Sowore.
Babu ɗaya daga cikin waɗannan da ya goge wahalar da ta biyo baya. Farashin sufuri, farashin abinci da tsadar rayuwa sun tashi da sauri. Gidaje da yawa sun fuskanci matsala ta gaske. Masu goyon bayan gyare-gyaren sun yi jayayya cewa tsarin da ya gabata ba shi da dorewa a fannin kuɗi, cewa ba a yi wa asusun tallafi adalci ba, cewa ana buƙatar ƙimar musayar kuɗi mai nuna kasuwa don jawo hankalin jari da kawo ƙarshen ƙarancin abinci mai ɗorewa, kuma cewa wahalar ɗan gajeren lokaci ita ce farashin da ake buƙata na gyara na dogon lokaci.
Masu suka yanzu suna musanta cewa lokaci, tsari da rashin isasshen matakan diyya sun ƙara girgizar, hauhawar farashi da talauci sun ƙara ta’azzara, kuma fa’idodin ƙarin kuɗaɗen shiga na gwamnati da ingantattun ajiyar kuɗi har yanzu ba su kai ga samun sassauci mai faɗi ba.
Bayanan sun ƙunshi murɗe-murɗen da aka yi kafin gyara da kuma gyaran bayan gyara. Lissafin zaɓe ya nuna cewa ‘yan takarar da suka amince da alkiblar waɗannan manufofi sun sami rinjayen kuri’u.
Don haka, ko hakan ya zama yarjejeniya mai ɗorewa ta ƙasa da kuma ko aiwatar da shi ya ba da hujjar zaɓen hukunci ne da kowane mai karatu dole ne ya samar da kansa. Kafin mu yi suka ga gyare-gyaren, wataƙila ya kamata mu fara tambayar kanmu tambaya mafi mahimmanci: shin ba mu zaɓe su ba?












